Witryna korzysta z plików cookies,które są niezbędne do prawidłowego jej funkcjonowania .W ustawieniach przeglądarki możesz zmienić warunki ich przechowywania lub dostępu

"Kasztelański Wojnicz"

Jedni odpoczywają, drudzy pracują.

Kolejny odcinek cyklu  Z historii Tarnowa i okolic pióra dr Krzysztofa Moskala, znanego i cenionego tarnowskiego historyka, filantropa i regionalisty, przygotowany dla Miejskiej Biblioteki Publicznej. Grodzisko w Wojniczu stanowi pozostałość po grodzie kasztelańskim, który funkcjonował tu od XI do XIII wieku włącznie. Należy do wyjątkowego w tym czasie na terenie Małopolski (i zapewne także całej Polski) wariantu dwuczłonowego lub trójczłonowego grodu. Nietypowe są także jego duże wymiary, bardzo rzadko spotykane w przypadku grodów kasztelańskich. W 1278 r. zanotowane zostało istnienie komory celnej w Wojniczu przy trakcie z Sącza w kierunku Korczyna i Sandomierza zwanym „via magna regia” (1498). Na odcinku z Czchowa do Tarnowa droga ta przebiegała obok Wojnicza przez przewóz na Dunajcu. Przez Wojnicz prowadził trakt krakowski biegnący przez most na Dunajcu zbudowany w 1521 r. za zgodą króla Zygmunta I Starego przez mieszczan. Ten jeden z najstarszych mostów na Dunajcu był ważnym źródłem dochodów miasta.

Wojnicz położony jest u stóp Wysoczyzny Wojnickiej, stanowiącej w tym miejscu południową krawędź Kotliny Sandomierskiej, w odległości kilkuset metrów od pierwszych wzniesień Pogórza Wiśnickiego. Samo grodzisko usytuowane jest na wysokiej, prawie płaskiej terasie nadzalewowej lewego brzegu Dunajca (207 m n.p.m.), przylegając do jego krawędzi. Ma ona postać stromej skarpy o wysokości kilku do kilkunastu metrów nad poziom terasy dennej doliny Dunajca, który płynie obecnie dwa i pół kilometra na wschód od grodziska. Wielkie wylewy Dunajca na przełomie wieków XIV i XV przesunęły koryto Dunajca, które we wczesnym średniowieczu znajdowało się prawdopodobnie w pobliżu grodu i zniszczyły jego wschodnią część. W miejscu grodu nie powstał murowany zamek. Obecnie grodzisko w większej części znajduje się pod zabudową Wojnicza, jego pozostałości widoczne są też na terenie parku, ogrodów i nieużytków.

Od VIII wieku osadnictwo słowiańskie na terenie Wojnicza zaczęło się intensyfikować. Na przełomie X i XI stulecia na terenie osady wojnickiej zaczął powstawać gród należący do protokasztelańskiej organizacji państwa Bolesława Chrobrego. Wtedy też ukształtowała się nazwa „Wojnicz” – wywodząca się od słowa „woj” oznaczającego członka drużyny książęcej. Włodarz wojnicki, zwany też grododzierżcą, w imieniu władcy zarządzał ogromnym terenem sięgającym od Raby na zachodzie po Wisłok i Ropę na wschodzie, od Wisły na północy, po Kotlinę Sądecką na południu. Istnieje pogląd, iż z tego obszaru wydzielono później kasztelanię biecką. W Wojniczu krzyżowały się dwa ważne trakty komunikacyjne z północy na południe i ze wschodu na zachód. Od XI wieku istniał też na podgrodziu kościół, który po zabójstwie św. Stanisława przeszedł na własność biskupów krakowskich. Pod patronat królewski wrócił dopiero w XV stuleciu. W XII wieku ukształtowała się ostatecznie kasztelania wojnicka. W 1217 r. po raz pierwszy w źródłach pisanych został wymieniony kasztelan wojnicki o imieniu Symil. Była to równocześnie pierwsza wzmianka o Wojniczu. Przy grodzie kasztelańskim istniała komora celna przy trakcie z Sącza w kierunku Starego Korczyna i Sandomierza. Wielkie dni Wojnicz przeżywał w 1239 r., kiedy to odbył się w nim zjazd możnowładców małopolskich i powitanie 5-letniej węgierskiej księżniczki Kingi, przyszłej żony księcia Bolesława Wstydliwego, który oczekiwał tu jej ze swoją matką, Grzymisławą.

      
Przed 1278 r. (być może już w 1239) Wojnicz otrzymał prawa miejskie w wersji średzkiej z rąk wspomnianego księcia Bolesława. Miasto lokacyjne powstało około na północ od grodu w miejscu jednej z osad przygrodowych. W przeciwieństwie do zdecydowanej większości miast małopolskich Wojnicz nie posiada szachownicowego układu urbanistycznego, ale placowo-ulicowy, charakterystyczny dla starszych miast lokowanych na prawie średzkim. Na układ urbanistyczny miasta wpłynął także fakt, że zostało ono ulokowane przy funkcjonującym grodzie, od którego oddzielało je tylko koryto rzeki Stradomki, co nie pozwalało na rozbudowę siatki siedliskowej. Obronność miały zapewnić mu wały ziemne z drewnianymi basztami bramnymi. Jeszcze w połowie XVII stulecia funkcjonowały przy wylotach ulic z miasta trzy bramy miejskie: Krakowska, Tarnowska i Żabnieńska.
 
W 1349 r. król Kazimierz Wielki przeniósł Wojnicz na prawo magdeburskie, co w 1381 r. potwierdził Ludwik Węgierski, zastrzegając wójtostwo wojnickie wyłącznie dla domeny monarszej. Od tego czasu miasto wchodziło w skład dóbr królewskich, będąc często zastawiane w całości lub częściowo szlacheckim dzierżawcom. W 1394 r. Wojnicz odwiedziła królowa Jadwiga. Po uformowaniu się instytucji rady królewskiej, przekształconej następnie w senat, godność kasztelana wojnickiego wiązała się z wysokim miejscem w senacie. Kasztelania wojnicka zaliczana była bowiem do 31 kasztelanii większych, tzw. krzesłowych.

W drugiej połowie XV wieku dzierżawcą starostwa wojnickiego stał się właściciel niedalekiego Dębna, kanclerz koronny Jakub Dembiński. W rękach rodziny Dembińskich Wojnicz pozostawał do 1554 r.. Następnie odkupił go kanclerz koronny Jan Ocieski, właściciel sąsiednich Więckowic, Grabna i Rudki. W rękach Ocieskich starostwo znajdowało się przez kolejnych kilkadziesiąt lat. Wśród kolejnych tenutariuszy był też Wawrzyniec Spytek Jordan z Melsztyna. Za ostatnich dziedzicznych starostów wojnickich uważali się Dąmbscy, którzy odkupili dobra wojnickie od Michała Stadnickiego w 1796 r..
 
3 października 1655 r. w okolicy Wojnicza regimenty szwedzkie pokonały wojska polskie pod dowództwem hetmana wielkiego koronnego Stanisława Rewery Potockiego i hetmana polnego koronnego Stanisława Lanckorońskiego.

      
 Główny człon grodu kasztelańskiego znajduje się w części Wojnicza zwanej Wajdowiczówką. Obwałowanie jego posiadało prawdopodobnie owalny wydłużony narys i otaczało powierzchnię blisko 1 ha. W odległości od 80 do 100 m od tego wewnętrznego wału biegł kolejny, tzw. środkowy wał, którego zachowane odcinki liczą od 4,5 do 7 m wysokości i od 18 do 24 m szerokości. Przy jego północnym odcinku powstał kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca, który wzmiankowano po raz pierwszy w XIV wieku, ale najprawdopodobniej istniał dużo wcześniej, być może jako romańska świątynia, o czym świadczą kabłączki skroniowe z XI wieku, odkryte na otaczającym go cmentarzysku. Najstarsze partie obecnego kościoła powstały w XV wieku z fundacji króla Kazimierza Jagiellończyka. W 1460 r. został on wyniesiony do rangi kolegiaty, którą utracił w 1786 r.. Obok kościoła znajduje się drewniana dzwonnica z 1521 r., przebudowana w XVIII wieku.

Gród otaczała jeszcze trzecia zewnętrzna linia wału, która biegła w odległości od 15 do ponad 100 m od wału środkowego. Nie wiadomo kiedy wały te zostały zbudowane i nie można wykluczyć, że powstały w różnym czasie, czy też, że wał zewnętrzny pochodzi jeszcze z okresu przed powstaniem grodu kasztelańskiego. Wał wewnętrzny i zewnętrzny w nieznanym czasie uległy spaleniu. Jeśli gród posiadał pierwotnie dwie linie wałów (wewnętrzną i środkową), to jego obszar liczył około 3 ha powierzchni, jeśli trzy (wewnętrzną, środkową i zewnętrzną) – 8-9 ha. Z miastem lokacyjnym i wsią Zamoście łączyły go mosty na palach.
 
Odnaleziono tylko nieliczne resztki zabudowy wczesnośredniowiecznego Wojnicza. W części południowej grodziska, w rejonie ul. Jagiellońskiej odkryto pozostałości trzech mieszkalnych budynków półziemiankowych o szerokości 2,8-2,2 m. Z kolei na zachód od głównego członu grodziska, między wałami, odnaleziono pozostałości trzech czworokątnych ziemianek o płaskim dnie. Jedna z nich o wymiarach 3,7 x 3,1 m posiadała najprawdopodobniej podłogę z drewnianych dranic lub belek.

Na początku XIII wieku mógł powstać w Wojniczu kościół szpitalny pw. św. Leonarda, stojący już poza obwałowaniami miasta lokacyjnego (zapewne przed wschodnią bramą). W obecnej postaci istnieje on przypuszczalnie od XVII wieku. W parku tuż za południową częścią zewnętrznego wału, na terenie dawnej wsi Zamoście, znajduje się neogotycki pałac wzniesiony z inicjatywy Władysława Dąmbskiego w 1876 r. r., obecnie nieużytkowany. W Zamościu, pierwotnie wsi rycerskiej, od końca XVI wieku znajdowała się siedziba starosty. Pierwsza wzmianka o istnieniu dworu w Zamościu pochodzi z początku XVII stulecia. W 1702 r. został on spalony przez Szwedów. Zastąpił go drewniany dwór piętrowy, który stał do czasu budowy murowanej rezydencji.

Interesującą wsią w pobliżu Wojnicza jest Isep. Powstała ona na wyspie utworzonej po powodzi około 1460 r., która sprawiła, że część wód Dunajca popłynęła dawnym korytem, to jest bliżej Wojnicza, a część korytem nowym, wyżłobionym bliżej Szczepanowic. Około 1470 r. Jan ze Szczepanowic założył na niej wieś Isep. Od końca XV wieku Dunajec płynął znowu jednym nurtem: między Szczepanowicami a Ispem. W Isepie znajduje się eklektyczny dwór z drugiej połowy XIX wieku zwany Żabówką zbudowany przez właścicieli wsi – Żabów herbu Strzemię.

Za: #kulturawdomu #Zostańwdomu #czasnaczytanie #historiaWojnicza #Wojnicz #Isep #NieZostawiamCzytelnika

Krzysztof Moskal