Witryna korzysta z plików cookies,które są niezbędne do prawidłowego jej funkcjonowania .W ustawieniach przeglądarki możesz zmienić warunki ich przechowywania lub dostępu

Józef Bem (1794 – 1850)

Dokładnie 225 lat temu, 14 marca 1794 roku, w Tarnowie przyszedł na świat  Józef Bem - generał, dowódca, strateg, pisarz oraz inżynier wojskowy, prekursor broni rakietowej, bohater narodowy Polski i Węgier. Był masonem i konwertował się na islam. Brał udział w powstaniu listopadowym, Wiośnie Ludów. Był też feldmarszałkiem armii Imperium Osmańskiego. Po śmierci w 1850 spoczął w Aleppo w Turcji (obecnie w Syrii) na muzułmańskim cmentarzu wojskowym Dżebel el Isam. W 1926 zawiązano „Komitet dla sprowadzenia zwłok gen. J. Bema” do Polski. Komitet uzyskał poparcie m.in. prezydenta Polski Ignacego Mościckiego oraz marszałka Józefa Piłsudskiego. Ekshumacji z pierwotnego miejsca pochówku dokonano 20 czerwca 1929. Trumna, zanim dotarła do Tarnowa, została wystawiona na widok publiczny w Muzeum Narodowym w Budapeszcie, a następne na Wawelu w Krakowie. Uroczystości pogrzebowe generała Józefa Bema w Tarnowie odbyły się 30 czerwca 1929. Ten jeden z najznamienitszych Tarnowian ma w swoim rodzinnym mieście ulicę, pomnik, tablice, patronuje jednej ze szkól, ma nawet mural. Jego Mauzoleum w Ogrodzie Strzeleckim to jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc Tarnowa, gdzie całe pokolenia tarnowian chodziły na pierwsze randki i wagary... 

Mauzoleum wzniesiono w 1927 roku pośrodku parkowego stawu według projektu Adolfa Szyszko-Bohusza - pochówek na cmentarzu katolickim nie był możliwy z uwagi na przejście Bema na islam. Prostokątny sarkofag wznosi się na sześciu korynckich kolumnach otoczonych kulami, nawiązującymi do macierzystego rodzaju broni generała, artylerii. Łączące je łańcuchy wykonano z przetopionych armat. Na ścianach sarkofagu widnieją napisy: w języku polskim - Józef Bem, w języku węgierskim - Bem Apó, a Magyar szabadságharc legnagyobb hadvezére 1848–1849 (Ojczulek Bem, największy wódz walki wolnościowej Węgier 1848–1849), pismem arabskim - Ferik Murad Pasza oraz daty - 1794 (narodzin), 1850 (śmierci), 1929 (powrotu zwłok do kraju. Trumnę w sarkofagu umieszczono jednak najprawdopodobniej dopiero następnego dnia, aby przed pochówkiem przeprowadzić w tajemnicy dodatkowe oględziny zwłok. 

Przyszedł na świat w miejscowości Busko, ale zaraz po tym rodzina przeniosła się do Tarnowa i zamieszkała w stojącej do dziś kamienicy przy Burku. Później Bemowie przenieśli się  do Krakowa, gdzie młody Bem uczęszczał do gimnazjum. W 1809 roku zasilił Korpus Kadetów o profilu artyleryjnym i inżynieryjnym, by móc następnie wstąpić rok później do Szkoły Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii. Tam pobierał niezbędne nauki matematyczne i geograficzne, ale i uczył się kilku języków zagranicznych. Profil edukacyjny był obliczony szczególnie na umiejętność budowy fortyfikacji. Został dzięki temu podporucznikiem artylerii. Został wcielony do artylerii konnej Księstwa Warszawskiego. Wraz z końcem nauki Józef Poniatowski nadał mu stopień porucznika II klasy. Jako osiemnastolatek został porucznikiem artylerii. W latach 1812 – 1813 wziął udział w kampanii rosyjskiej, m.in. w odwrocie spod Dyneburga. Po klęsce Napoleona i upadku Gdańska wrócił na włości rodzinne, gdzie gospodarował jego ojciec.

Następnie udało mu się zostać kapitanem wojsk Królestwa Polskiego. Stacjonował w Łęczycy. W ślad za tym pracował jako inżynier wojskowy, natomiast miejscem gdzie pracował Arsenał Królewski w Warszawie, gdzie prowadził badania i eksperymenty z pirotechniką i bronią rakietową. Badał w ten sposób m.in. napęd do broni rakietowej, w szczególności przydatność saletry, czarnego prochu i węgla drzewnego. W 1819 roku doszło do wypadku w trakcie eksperymentów i został poważnie poparzony, w szczególności obrażeniom uległa jego twarz. To nie zniechęciło go jednak, dzięki czemu mógł sporządzić kompletny raport z badań. Raport ten szybko się upowszechnił i został doceniony przez środowisko profesjonalistów zajmujących się tą dziedziną badań. Natomiast w wojsku polskim utworzono dzięki niemu pierwsze oddziały broni rakietowej, tak zwanych rakietników, którzy operowali na racach kongrewskich. Jako wtajemniczony we wszystkie niuanse tej broni wykładał odpowiedni przedmiot w Zimowej Szkole Artylerii, a dotyczący nauk fortyfikacyjnych. W 1822 roku doszło do jego aresztowania przez stronę rosyjską pod pozornym zarzutem uczestniczenia w pojedynku i ze względu na zaniedbania w dziedzinie rozliczeń finansowych. Został wówczas uwięziony na kilka miesięcy. Dzięki pomocy oficerskiej odzyskał wolność i stopień wojskowy, natomiast utracił całość uposażenia finansowego, mogąc w 1823 roku powrócić do służby czynnej w dotychczasowym stopniu. Jednak rok później przeniesiono go w ramach „niedbalstwa na służbie” do cywila, co poskutkowało ostatecznie dymisją pod pozorem złego stanu zdrowia w roku 1826.

Opuścił jednostkę wyjeżdżając do Galicji. Znalazł się we Lwowie. Mógł tam wydzierżawić od krewnego wieś i rozpocząć gospodarowanie. Bezinteresownie zajął się również przebudową klasztoru i kościoła Karmelitanek we Lwowie. W tym celu wykorzystał wiele ze swojego wykształcenia i doświadczenia. Ponieważ miał problemy finansowe, najmował się do innych prac inżynieryjnych i logistycznych. W 1826 roku zatrudnił się u hrabiego Franciszka Potockiego jako administrator. W latach 1826–1830 Bem zarządzał tam pracami budowlanymi, zajmując się uprzemysławianiem majątku w zakresie działalności cukrowniczej i gorzelnianej, budów i remontów. Szczególnie zainteresowany był montażem urządzeń parowych. Zaangażował się w budowę fabryki papieru, czy też renowacje cerkwi prawosławnej w Brodach oraz przebudowę pałacu Potockich i Lubomirskich (w Przeworsku), gdzie powstał na bazie jego rozwiązań specjalny system ogrzewania. Nosił się również z angażowaniem swych rozwiązań w górnictwie. W roku 1829 ukazał się jego podręcznik dotyczący obsługi silników parowych, nad czym intensywnie pracował do samego wybuchu powstania.

 

10 marca 1831 przybył do Warszawy w związku z wybuchem powstania. Tam też w stopniu majora objął dowództwo 4. baterii lekkokonnej w sile 12 armat i 291 żołnierzy. W kwietniu baterię Bema przydzielono do korpusu generała Ignacego Prądzyńskiego. 10 kwietnia rozegrał wygraną bitwę pod Domanicami. Angażował do działań artylerię konną. Później brał udział w wygranej bitwie pod Iganiami, za co gen. Jan Skrzynecki, czyli naczelny wódz, przyznał mu stopień podpułkownika. Sukces odniósł w bitwie pod Przetyczem i Długosiodłem. Natomiast pod Ostrołęką jego baterie konne dobrze osłaniały odwrót wojsk powstańczych. Został tam ranny, a jednocześnie w uznaniu zasług awansował na pułkownika. W czerwcu kierował artylerią broniącą Warszawy. Obrona jednak załamała się, i mimo że awansował na generała brygady, musiał się wycofać. Wkrótce jego oddziały zostały rozwiązane w związku z upadkiem powstania.

Udał się do Paryża, gdzie zasilił polską emigrację. Związał się z ugrupowaniem Hotel Lambert, jako stronnik Adama Jerzego Czartoryskiego. W 1832 roku został założycielem Towarzystwa Literackiego. Bywał w Dreźnie i Lipsku aby przejmować uciekających powstańców oraz organizując ich w podróży na zachód. Był następnie inicjatorem prób tworzenia polskich oddziałów w Belgii, Egipcie i Portugalii. 15 marca 1835 roku powstało z inicjatywy Bema Towarzystwo Politechniczne Polskie w Paryżu, z zadaniem podnoszenia kwalifikacji i aktywizowania zawodowego emigrantów. Zajął się swoją drogą pracami publicystycznymi i literackimi – ukazał się jego „Zarys historii Polski; oraz „Zarys historii Francji”, jak również dzieło pt. „O powstaniu narodowym w Polsce”. Na 19 maja 1833 datuje się natomiast podpisanie przez niego konwencji z cesarzem Brazylii Piotrem I, dzięki czemu u boku jego wojsk walczących o tron Portugalii miał być sformowany Legion Polski. Wkrótce jednak działający być może z inspiracji rosyjskiej ppor. Pasierbski dokonał nieudanego zamachu na życie generała. Tymczasem rząd portugalski uwięził Bema na dwa miesiące w wieży Belem. W 1848 roku Bem na krótko przyjechał do Lwowa. Tam też dotarła do niego wieść o rozszerzającej się rewolucji na terytorium Austro – Węgier, czyli również w Galicji.

Przybył do Wiednia 10 października 1848 roku i w ciągu dwóch tygodni postawił pod bronią lub zaciągnął do budowania fortyfikacji blisko 25 tysięcy ludzi. W ten sposób bronił powstałego tam parlamentaryzmu. Było to o tyle trudne, że wojska cesarskie otoczyły miasto, zaś Węgrzy przegrali starcie z wojskami cesarskimi pod Schwechat. Bem nie mógł zatem liczyć na odsiecz, ale i nie chciał się poddać. Do kapitulacji doszło 31 października. Bem w przebraniu woźnicy uciekł do Pozsony na Węgrzech.

Na Węgrzech objął dowództwo wojsk Siedmiogrodu i Benatu, a to z nadania węgierskiego rządu. Zaangażował oddziały następnie w walki o Bukowinę i Wołoszczyznę. Miała tam miejsce kampania zimowa, w której zdobył sławę wielkiego wodza. Pokonał Austriaków 19 grudnia na przykład pod
 Czuczą, ale i Koloszwarem, czy Naszodem, w efekcie wyzwalając północny Siedmiogród. Nadszedł rok 1849, w którym wyzwolił cały już Siedmiogród. Wraz z sławą nadszedł też rozmach Bema w zakresie uruchamiania produkcji przemysłowej na potrzeby wojska. Dzięki licznym zaciągom wyzwolił wkrótce Banat.

 

Do służby przyjmował licznych Polaków z Galicji, tworząc dwa polskie legiony. W sprawę dowodzenia jednym z nich zaangażował się Józef Wysocki. Oddziały polskie zostały pokierowane prawidłowo, dzięki czemu miały miejsce kolejne zwycięstwa kampanii 1848 – 1849.

Niestety doszło do porozumienia Austrii z Rosją, więc do działań wojennych dołączyła stutysięczna armia rosyjska pod dowództwem gen. Iwana Paskiewicza. Przeciwko 17 tysięcznej armii powstańczej na północy i wschodzie Siedmiogrodu sojusznicy skoncentrowali 56 tysięczną armię austriacko-rosyjską. 7 sierpnia 1849 Bem został mianowany przez przywódcę powstania Lajosa Kossutha naczelnym wodzem armii węgierskiej. Niestety pod Temesvarem Bem został ranny a wojska jego poniosły klęskę, co przyniosło w najdalszej perspektywie upadek powstania węgierskiego. Uciekł więc do Turcji.

W Turcji Bem dokonał formalnej konwersji na islam, w ten sposób mógł wstąpić do armii sułtana. Otrzymał tytuł paszy oznaczający „Pan”. Niestety doszło wkrótce do ugody Rosji z Turcją i został internowany. Wraz z grupą polskich oficerów opracował plany reorganizacji armii tureckiej, budowy twierdz pogranicznych, arsenału oraz rozbudowy otaczających Turcję umocnień. Udało mu się nawet wybudować fabrykę saletry, angażując w pracach przemysłowych polskich oficerów walczących wcześniej na Węgrzech. W uznaniu zasług Porta osmańska mianowała go generałem tureckiej armii. W 1850 roku dowodził obroną Aleppo, które zostało otoczone przez zbuntowanych Beduinów. Dysponując zaledwie oddziałem 1200 żołnierzy i ilością 16 armat bronił miasta przed 30 tys. wojskami powstańczymi. Miasto obronił – była to jego ostatnia bitwa, bowiem w listopadzie 1850 roku ciężko zachorował na malarię azjatycką. Zmarł w nocy 10 grudnia 1850 roku.

Ciekawostki o Józefie Bemie

 - Utwory poetyckie Bemowi poświęcił polski poeta Cyprian Kamil Norwid oraz węgierski Sandor Petofi.
 - Władał biegle kilkoma językami, będąc poliglotą najwyższych lotów.
 - Odznaczony został Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej za zasługi w obronie Gdańska, a także Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari.
 - Józef Bem został bohaterem narodowym Węgrów. Z wdzięczności Węgrzy nadali mu specjalne i niecodzienne odznaczenie, dekorując go Krzyżem Wielkim Orderu Świętego Stefana z gwiazdą orderową z diamentem wyjętym z korony pierwszego króla Węgier – Stefana I Świętego. W miejsce wyjętego z fragmentu korony diamentu wstawili plakietkę z nazwiskiem generała „Józef Bem”.
 
Źródła
 https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/1190366,Jozef-Bem-%e2%80%93-czlowiek-ze-spizu
 https://pl.wikipedia.org/wiki/J%C3%B3zef_Bem
 https://biografia24.pl/jozef-bem/